Duyularla mı, Duygularla mı Öğreniriz?

Öğrenme, istisnasız tüm toplumların gelişiminde ve değişiminde geniş yer etmiş hayati öneme sahip bir olgu olarak tarih boyunca konu olmuş temel bir insan işlevidir. Öğrenme eğitim bilimcilerce kişinin çevresi ile etkileşimi sonucunda meydana gelen kalıcı izli bilişsel, duyuşsal ve davranışsal değişikliklerdir. Öğrenmenin nasıl gerçekleştiği sorunu ile ise öğrenme kuramları ilgilenmiştir. Bu kuramların başlıcaları davranışçı, bilişselci ve yapılandırmacı öğrenme kuramlarıdır. Davranışçı kuram öğrenmeyi ‘’uyarıcı tepki bağı’’ içinde değerlendirirken bilişsel kuram ‘’bilgiyi işleme’’ perspektifinden ‘’öğrenme’’ye yaklaşır. Son yılların popüler kuramı yapılandırmacı yaklaşım ise insanın nasıl öğrendiği ve bilgiyi nasıl içselleştirdiği üzerinde mesai harcar. Bu noktadan devam edecek olursak karşımıza ilk olarak bir dönemin meşhur mottosunun (Bilgi ne kadar çok duyu organına hitap ederse o kadar kalıcı olur.) da dayandığı duyular çıkar.

Duyular, insanının dışındaki dünyanın verilerini elde etmedeki ilk araçlardır. Görme, tatma, işitme, dokunma ve koku alma duyuları çevresel uyaranları zihnin kullanabileceği formlara dönüştürür. Böylece insan, çevresini algılayabilmek için ilk basamağı geçmiş olur.

Yapılan araştırmalarda insanların öğrenme faaliyetine tatmanın %1-%2, koklamanın %3-%5, dokunmanın %15-%20, dinlemenin %20-%30, görmenin %50-%55 katkısı olduğu belirlenmiştir. Bu araştırmadan diyebiliriz ki öğrenme sadece duyular ile gerçekleşen bir süreç değildir. Aksine birçok durum ve olgunun girift ilişkisi ile iç içe geçmiş karşılıklı etkileşimler sonucu ortaya çıkan ya da ortaya çıkmaya aday kompleks bir deneyimdir. Öğrenmenin beyinde nasıl gerçekleştiğine yakından bakmak bu ilişkileri anlamamızı kolaylaştıracaktır.

Öğrenme, beyinde limbik sistem denilen bir yapının temel işlevlerinden biridir. Limbik sistem, amigdala, hipokampüs, hipotalamus ve talamus olarak dört bölüme sahiptir. Talamus koku duyusu hariç diğer duyuların bilgilerini toplar, işler ve iletir. Hipotalamus duyulardan gelen bilgilerin iletimini sağlayan köprü diyebiliriz. Hipokampüs, beynin öğrenme ve hafıza merkezidir. Amigdala ise beynin duygu alanıdır.

Tüm bu özellikleri birlikte düşündüğümüzde öğrenme faaliyetinin beyinde gelişi güzel değil belli bir intizama göre gerçekleştiğini görebiliriz. Duyular marifetiyle gelen bilgilerin işlenmesi, taşınması, hafızaya aktarılması ve gerektiğinde geri getirilmesi ile öğrenme eylemi gerçekleşir. Deyim yerindeyse duyulardan gelen ham madde işlenerek, derinleştirilerek ve ilişkilendirilerek hafızaya aktarılır ve ihtiyaç halinde kullanılmak üzere ortaya çıkarılır. Bu aktarım sürecinde duyguların işlevi muteber derecede mühimdir. Duygusal durumların motivasyon ve dikkat üzerindeki olumlu etkileri öğrenme sürecinin de aktif ögesi olmasını sağlamıştır. Duygular öğrenmenin itici gücünü oluşturur. Ayrıca limbik sistemin yapısı dikkate alındığında hipokampüs ve amigdalanın fiziksel ve işlevsel yakınlığı duyguların, öğrenme ve bilginin geri getirilmesinde hayati önemi gözler önüne sermektedir. Bunu şöyle açıklayabiliriz: Hayatımızda hiç unutamadığımız anılarımız duygularımızın yoğun olduğu anlarımızdır. Hepimizin hayatında ilk günkü gibi anımsadığımız tüm yaşantılarımız duygularımızın yoğun şekilde aktif olduğu durumlardır. Söz konusu durumlar için ayrıca bir öğrenme gayreti ve yöntemi kullanmadığımız halde…

Duyular ve duygular birbirinden farklı fakat birbirini destekler nitelikte işlev görmektedir. Duygular, duyuları düzenler ve yönlendirir. Duyular öğrenmenin kapısı olurken öğrenmenin niteliğinde ve hatırlanmasında duyguların önemli bir rolü vardır. Bu da bize öğrenme faaliyetinde duyguların duyulardan daha nitelikli aktör olduğunu kanıtlamaktadır.

Eğitimcilerin yetkin bir öğrenme ortamı oluşturabilmesi için duyusal zenginliğin yanında ve önünde duygusal desteklerin azami derecede önemsendiği bir anlayışa sahip olmasını gerektirmektedir.

“Duyular öğrenmenin kapısı olurken, öğrenmenin niteliğinde ve hatırlanmasında duygular hayati bir rol oynar.”